T̀M HIỂU KINH KORAN

 

Đối với đại khối các dân tộc Ả Rập, nguyên bản bằng ngôn ngữ Arabic của kinh Koran là một kiệt tác phẩm thi văn. Kinh Koran không hẳn là một cuốn thơ trường thiên nhưng là một tác phẩm văn xuôi có vần có điệu (poetic rhymed prose) rất thích hợp với khẩu vị văn chương của những người du mục ở nơi hoang dă. Chính v́ vậy mà kinh Koran đă mau chóng được truyền bá qua truyền khẩu rộng khắp bán đảo Ả Rập (lớn gấp 8 lần Việt Nam).

            Về phương diện tâm linh, kinh Koran là sự nối kết những ḍng tư tưởng về một tôn giáo độc thần khởi đầu từ tổ phụ Abraham, qua Mai-sen (Moses) qua Jesus đến thiên sứ cuối cùng là Muhammad. Từ 2000 năm trước Công Nguyên, những người Ả Rập đă biết đến Thiên Chúa của Abraham mà họ gọi là Allah. Điều đó có nghĩa là họ đă thờ Allah từ 27 thế kỷ trước khi có Muhammad và đạo Hồi. Qua nhiều thế kỷ tiếp xúc với văn hóa Do Thái, người Ả Rập đă rất quen thuộc với các nhân vật của kinh Thánh Cựu Ước. Từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 7, người Ả Rập tiếp xúc với những người Ki Tô Giáo thuộc đế quốc Byzantine rộng lớn và từ những nước lân bang như Syria, Ai Cập và Ethiopia... Mặc dù rất ít người Ả Rập lúc đó theo Ki Tô Giáo nhưng cũng không cảm thấy xa lạ với Jesus và Gioan Baotixita.

            Đọc kinh Koran, chúng ta sẽ thấy những nhân vật quan trọng của hai đạo Do Thái và Ki Tô được Muhammad thường xuyên nhắc tới. Kinh Koran là một tổng hợp những kiến thức tôn giáo đă tiềm tàng sẵn trong đại khối các dân tộc Ả Rập. Sự tổng hợp đó được gọi là Islam, có nghĩa là sự tuân phục tuyệt đối vào Thiên Chúa. (Islam means the absolute submission to God). Người Trung Quốc phiên âm "Islam" thành "Hui" (Hồi) và gọi đạo này là "Hui-jao" tức Hồi Giáo. Kinh Koran trở thành Thánh Kinh (The Holy Book) hoặc sách Mặc Khải (Book of Revelation) của Hồi Giáo.

            Đáng lẽ ra đạo Do Thái, đạo Ki Tô và đạo Hồi đều cùng thờ chung một Chúa th́ phải có chung một Kinh Thánh duy nhất mới phải. Trong thực tế, mỗi đạo đều có Thánh Kinh riêng và đạo nào cũng tự cho Thánh Kinh của ḿnh mới là chân lư tuyệt đối. Cả 3 đạo đều tự cho Thánh Kinh của ḿnh là những "sách Mặc Khải".

 

             - Kinh Torah (Cựu Ước) được Thiên Chúa mặc khải cho Thánh Mai-sen (Moses) khoảng năm 1250 TCN trên núi Sinai.

            - Các sách Tân Ước/Phúc Âm là các sách Thiên Chúa mặc khải cho Thánh Phao Lô và bốn vị Thánh Sử: Matthew, Mark, Luke và John trong thế kỷ 1.

            - Kinh Koran là sách Thiên Chúa mặc khải cho tiên tri Muhammad qua trung gian của thiên thần Gabriel trong 22 năm liên tục (610-632).

 

            Trước khi có kinh Koran, người Ả Rập có mặc cảm là một chủng tộc thiếu văn hóa và họ tỏ ra trọng nể người Do Thái và Ki Tô. Cho nên, trong ngôn ngữ Ả Rập có danh từ "Dhimmi" để gọi chung cho Do Thái và Ki Tô. Danh từ này có nghĩa là "những người có sách Thánh Kinh" (People of the Books).

            Sự xuất hiện kinh Koran vào đầu thế kỷ 7 đă đem lại cho các dân tộc Ả Rập một niềm tự hào v́ từ nay họ có Thánh Kinh viết bằng tiếng Ả Rập. Họ đón nhận đạo Hồi là đạo của dân tộc chứ không phải là đạo ngoại lai. Kinh Koran và đạo Hồi là hai yếu tố quan trọng đem lại sự hứng khởi tinh thần và là chất keo văn hóa nối kết các bộ lạc Ả Rập lại với nhau và biến đại khối Ả Rập thành một lực lượng chính trị và quân sự hùng mạnh trong nhiều thế kỷ.

 

I . Công việc biên soạn Kinh Koran.- 

            Khác với Cựu Ước được viết theo lối văn lịch sử kinh Koran được viết theo lối văn kể chuyện thông thường (oral recitation). Tổng cộng có 114 chương (suras/chapters) gồm 6616 câu thơ (verses).

            Sự phân phối các câu thơ trong các chương không đều nhau. Chương dài nhất có 287 câu thơ, chương ngắn nhất chỉ có 3 câu mà thôi. Mỗi câu thơ cũng dài ngắn bất thường: Câu thơ dài nhất chiếm tới nửa trang sách, câu ngắn nhất chỉ có 2 chữ! Phần lớn kinh Koran (85 chương) được Muhammad viết tại Mecca, c̣n lại 29 chương viết tại Medina. Muhammad viết Koran trên lá cọ khô và trên những tấm da súc vật phơi khô.

            Sau khi Muhammad chết vào năm 632, phần lớn các bản chép tay nói trên bị thất lạc hoặc phân tán rải rác nhiều nơi. Mọi người cảm thấy nguy cơ có thể làm cho cuốn Thánh Kinh của họ bị tiêu vong nếu không gấp rút sưu tầm và thu hồi các nguyên bản của Muhammad. Sau đó, cần phải có người tài giỏi biên tập tất cả các nguyên bản thành một cuốn Thánh Kinh duy nhất.

            Để đáp ứng nhu cầu của các tín đồ Hồi Giáo, người có thẩm quyền đầu tiên đứng ra lo việc này là Abu Bakr (632-634). Ông vừa là cha vợ vừa là người đầu tiên kế vị Muhammad (the first caliph) và cũng là vị vua Hồi Giáo đầu tiên thống nhất bán đảo Ả Rập để biến nơi này thành điểm xuất phát bành trướng Hồi Giáo ra khắp thế giới. Abu Bakr giao cho một thanh niên 22 tuổi tên Zayd đi sưu tầm và gom góp các thủ bản của kinh Koran do Muhammad viết tập trung tại Medina.

            Công việc đang được tiến hành tốt đẹp th́ Abu Bakr qua đời. Các tài liệu do Zayd thu thập đều được chuyển giao cho vị vua Hồi Giáo kế nhiệm là Umar Khattab. Vị vua này là một nhà quân sự đại tài, chỉ trong 10 năm (634-644) đă mở rộng lănh thổ của Hồi Giáo ra toàn vùng Trung Đông và Bắc Phi. V́ quá mải mê lo việc quân sự nên vị vua này đă bỏ quên công việc biên tập kinh Koran. Hậu quả nghiêm trọng là ở những địa phương khác nhau người ta truyền miệng những câu thơ của Kinh Koran khác nhau và sự tranh căi về tính trung thực của kinh Koran càng ngày càng trở nên gay gắt và hổn loạn. Các cuộc tranh căi này đă dẫn đến cuộc "thánh chiến" giữa hai phe Hồi Giáo tại Nehavand, gây cảnh thịt rơi máu đổ trong 7 năm (650-657).

            Vị vua kế nghiệp thứ ba (the third caliph) là Uthman (644-657) chú tâm đến việc phục hồi kinh Koran. Năm 652, Uthman giao cho Zayd và 3 người phụ tá nhiệm vụ biên tập các bản thảo của Muhammad thu hồi được thành một cuốn sách duy nhất. Sau 5 năm, nhóm biên tập của Zayd hoàn thành nhiệm vụ. Năm 657, tức 25 năm sau khi Muhammad qua đời, vua Uthman công bố bản kinh Koran do Zayd biên tập và gọi nó là "MUSHAF" có nghĩa là "Kinh Thánh chính thức của mọi người Hồi Giáo" (The Official Codex for all Muslims).

            Ban biên tập của Zayd chép cuốn Kinh Thánh này thành 4 bản giống nhau để lưu trữ tại 4 thành phố: Medina, Basra và Kufa (Iraq) và tại Damacus (Syria).

            Sau đó, Uthman ra lệnh tiêu hủy toàn bộ các bản viết tay của Muhammad trên lá cọ và da thú vật. Công việc này tương tự như hành động của Hoàng Đế La Mă Constantine ra lệnh thiêu hủy toàn bộ các sách thánh kinh và các di tích thật của Jesus sau Công Đồng Nicaea năm 325.

            Do sự thiêu hủy các bản viết tay của Muhammad theo lệnh của vua Uthman đă không được thi hành triệt để nên ngày nay người ta đă thu thập được 5 bản chính viết trên da súc vật:

-2 bản hiện lưu trữ tại thư viện Taskhent ở Uzebekistan.

-1 bản lưu trữ tại thư viện Tpokabi Thổ Nhĩ Kỳ.

-1 bản tại bảo tàng viện London.

-1 bản mới t́m thấy tại Yemen năm 1979.

So sánh các bản chính nói trên với Kinh Koran do Uthman công bố năm 657, người ta đă phát giác có nhiều sự khác biệt.  Các học giả nghiên cứu về Hồi Giáo xác nhận: Việc Uthman ra lệnh tiêu hủy các bản viết tay của Muhammad là một tổn thất hết sức nặng nề cho Hồi Giáo. Năm bản viết tay trên da súc vật mà ngành khảo cổ đă thu thập được cũng đủ xác minh một sự thật đáng buồn: Zayd và ban biên tập của ông ta có thể đă không thu thập đầy đủ các thủ bản của Muhammad, khi chép lại có thể đă bỏ sót một số câu thơ của kinh Koran và cuối cùng không có ǵ bảo đảm là Zayd và ban biên tập đă không tự ư sửa đổi Kinh Koran theo ư riêng của ḿnh.

            Tuy nhiên, hầu hết các tín đồ Hồi Giáo hiện nay đă không nêu lên những vấn đề nói trên. Họ vẫn tin rằng bản kinh Koran bằng tiếng Arabic do vua Uthman công bố năm 657 là kinh Koran do Thiên Chúa Allah mặc khải cho Muhammad.

 

II . Sơ lược nội dung Kinh Koran.- 

Những chương đầu tiên của Kinh Koran nói về Thiên Chúa Allah với những đặc tính siêu việt của Ngài. V́ đạo Hồi là đạo Thiên Chúa thứ ba, xuất hiện sau đạo Do Thái và đạo Ki Tô nên đạo Hồi đă in đậm những dấu ấn đức tin của hai đạo Thiên Chúa đàn anh. Tôi đă tŕnh bày đầy đủ vấn đề này trong bài  "Ảnh hưởng thần học Do Thái -Ki Tô trong đức tin Hồi Giáo". (Xin đọc  "Thực chất đạo Công Giáo và các đạo Chúa", Giao Điểm xuất bản - Xuân 2003, trang 201-232). Ngoài Thiên Chúa ra, Kinh Koran dạy phải tin có các thiên thần và ma quỉ (Satan), tin các sách Mặc Khải của đạo Do Thái và Ki Tô cùng các vị thiên sứ, tin có ngày tận thế và ngày phán xét cuối cùng, tin mọi kẻ chết đều được sống lại, tin có Thiên Đàng Hỏa Ngục, tin mọi việc do Thiên Chúa Allah tiền định nhưng mọi người có ư chí tự do.

            Tất cả các điều này đă được tŕnh bày đầy đủ qua 32 trang sách dẫn chiếu, vậy tôi xin miễn nhắc lại ở đây.

Khác với Cựu Ước và Tân Ước chỉ đề cập đến vấn đề thiêng liêng hoặc lịch sử, Kinh Koran đồng thời cũng là một bộ luật đầu tiên và cao nhất của Hồi Giáo. Thí dụ:

-  Cấm cho vay nặng lăi (Koran 2:275)

- Cấm ăn thịt heo, thịt đă cúng các thần khác, cấm ăn máu (tiết canh, huyết) Koran 5:3.

- Cấm cờ bạc, Koran 5:90

- Cấm săn bắn trong thời gian hành hương Mecca (Koran 5:93).

- Phải ăn chay trong tháng Ramadan (Koran 2:182).

- Phải rửa chân tay sạch sẽ trước khi cầu nguyện (Koran 5:6).

- Cấm giao hợp với đàn bà có tháng (Koran 2:221).

Trước khi có kinh Koran, phụ nữ Ả Rập giàu có thường lấy nhiều chồng và đa số là những người đàn ông trẻ khỏe. Kinh Koran khẳng định quyền ưu thắng của đàn ông (Koran 4:34) và chính thức băi bỏ tục đa phu (polyandre).

Bất cứ người đàn bà nào có chồng bị cáo buộc về tội ngoại t́nh đều bị đem ra cho công chúng ném đá đến chết (Koran 4:15).

Kinh Koran qui định án phạt hết sức nặng nề chống lại bất cứ ai bị kết án: "Chống Thiên Chúa Allah" hoặc "chống Thiên Sứ Muhammad". Người đó sẽ bị đóng đinh vào thập giá hoặc bị chặt hết chân tay (Sura 5).

Tội trộm cũng có thể bị phạt rất nặng. Dù đàn ông hay đàn bà tùy theo nặng nhẹ nếu bị kết án về tội trộm sẽ bị chặt một tay hay hai tay (Koran 5: 3)

 

III. Những điều nên biết về HADITH, SUNNA và SHARIA 

V́ lư do kinh Koran không phải là sách dễ đọc nên trong các xứ Hồi Giáo, các tín đồ đọc kinh Koran đều cần có người hướng dẫn. Những người hướng dẫn không phải là tu sĩ nhưng là những người học thức chuyên nghiên cứu về kinh Koran. Những bài giảng của họ được gọi là HADITH, có nghĩa là một bài phúc tŕnh (report). Qua nhiều thế kỷ, số bài phúc tŕnh giảng giải về Kinh Koran đạt tới con số rất lớn. Các học sĩ Hồi Giáo chọn lựa các bài hay tập trung lại thành một cuốn sách gọi là SUNNA, có nghĩa là "Tuyển tập các phúc tŕnh" (Collection of Reports). Từ đó, sách SUNNA trở thành một cuốn sách bổ túc cho kinh Koran về mặt tín lư, giáo điều.

Các chính quyền của các nước Hồi Giáo chiếu theo tinh thần và luật pháp nêu trong kinh Koran và sách SUNNA để làm ra bộ luật gọi là SHARIA. Danh từ này được dịch sang Anh Ngữ là "Islamic Holly Law" có nghĩa là "Thánh Luật Hồi Giáo".

Tất cả các sách Sunna và Sharia đă được hoàn thành vào cuối thế kỷ 9 và đă được viết thành nhiều bản khác nhau tại nhiều nơi khác nhau.  Do vậy, các sách này chứa đựng nhiều điều mâu thuẫn, nhất là những giai thoại khác biệt nhau về cuộc đời và lời nói của giáo chủ Muhammad. Đây là một trong những nguyên nhân chính yếu gây ra tệ nạn phân hóa trong đạo Hồi: Giáo phái Sunni chỉ công nhận những Hadiths (reports) của Bukkhari. Giáo phái Shiite công nhận Hadiths của Kulayni và giáo phái Khariji chỉ công nhận Ibn Habib. Giáo phái này kết án giáo phái kia là xuyên tạc hoặc giả mạo Thánh Kinh Koran và gọi nhau là những kẻ tà đạo (mukhtalaq)! Kết quả là những cuộc thánh chiến đẫm máu giữa các giáo phái này trong nhiều thế kỷ qua.

 

IV. Các bản dịch kinh Koran.- 

Do nhu cầu truyền bá đạo Hồi trong 14 thế kỷ qua, đến nay kinh Koran đă được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trên thế giới. Riêng một ḿnh nhà xuất bản Takrike Tarsile Qu'ran, Inc. ở New York đă sưu tập được trên 600 bản dịch khác nhau!

Lịch sử Hồi  Giáo ghi nhận bản dịch kinh Koran đầu tiên trên thế giới là bản dịch từ tiếng Ả Rập sang tiếng La Tinh do một người Ư tên là Peter Venerable thực hiện năm 1143. Điều đáng chú ư là bản dịch viết tay của ông hiện vẫn được lưu giữ tại tu viện Kluny (Ư). Đúng 300 năm sau, tức vào năm 1543, bản dịch viết tay duy nhất này được đem in và xuất bản tại Rome.

Nhờ có bản dịch kinh Koran bằng tiếng La Tinh này, Âu Châu mới biết đến cuốn kinh Thánh của đạo Hồi.

- Năm 1616, tại Nuremberg xuất hiện kinh Koran bằng tiếng Ḥa Lan dịch từ bản La Tinh.

- Năm 1647, kinh Koran bằng tiếng Pháp được xuất bản tại Paris cũng dịch từ bản La Tinh.

- Năm 1776, tại Petersburg cuốn kinh Koran bằng Nga ngữ được xuất bản, dịch từ tiếng Pháp.

- Đầu thế kỷ 18, một người Anh tên là A.Ross dịch kinh Koran từ tiếng Pháp sang tiếng Anh và xuất bản lần đầu tại Mỹ năm 1737.

Cho tới nay, có nhiều bản dịch khác nhau bằng tiếng Anh. Mặc dầu lối hành văn khác nhau nhưng nội dung vẫn tương tự. Điều đặc biệt là Kinh Koran được xuất bản nhiều triệu cuốn một lúc nên giá bán rất rẻ. Phần lớn các bản kinh Koran được in dưới h́nh thức sách bỏ túi (pocket books) có giá bán thông thường là 5 Mỹ Kim. Với giá này ai cũng có thể mua về đọc chơi hoặc để tham khảo. Số trang trung b́nh của sách loại này là 500 trang, chữ in cở nhỏ.

 

V. Nên đọc sách kinh Koran bằng Anh ngữ như thế nào? 

            Đối với những ai đă từng quen đọc Kinh Thánh Cựu Ước và Tân Ước bằng Anh ngữ th́ khi chuyển sang đọc kinh Koran qua bản dịch Anh ngữ sẽ cảm thấy không mấy khó khăn. Tuy nhiên, trong nhiều bản dịch Anh ngữ lại có rất nhiều những danh từ chung và danh từ riêng được phiên âm theo tiếng Ả Rập. Nếu không t́m hiểu ư nghĩa của những danh từ này trước khi đọc sách Koran chúng ta sẽ lâm vào t́nh trạng lúng túng không thể hiểu được nội dung của sách và cũng không biết các nhân vật được nói tới trong Kinh Koran là ai. Lấy một thí dụ điển h́nh: một nhân vật có tên Ả Rập là ISA được nhắc tới 114 lần trong kinh Koran và nhân vật Myriam được nhắc  tới trên 50 lần. Thực ra họ chẳng phải là ai xa lạ: ISA chính là Jesus và Myriam chính là bà Maria, mẹ của ngài.

            Để giải quyết khó khăn về các từ ngữ phiên âm theo tiếng Arabic, tôi đề nghị quí vị hăy t́m các bảng GLOSSARY OF ARABIC TERMS thường được in cuối các sách Anh ngữ nói về Hồi Giáo. Quí vị chọn một số từ ngữ quí vị cho là quan trọng để học thuộc ḷng trước khi bắt đầu đọc kinh Koran hay các sách viết về Hồi Giáo.

            Sau đây là bảng danh sách đối chiếu các tên riêng của Kinh Thánh Cựu Ước và Tân Ước được nhắc lại trong kinh Koran theo phiên âm Arabic. Các tên riêng này được xếp theo nhóm gia đ́nh (chứ không theo thứ tự Alphabet)

 

NHÓM                       Phiên âm ARABIC    Phiên âm ANH NGỮ     Phiên âm VIỆT NGỮ

 

Thiên Chúa                 ALLAH                       Jehovah Elohim/God                 Thiên Chúa

Tổ tông loài người      ADAM                        ADAM                                    Ông A-dong

HAWAA                     EVE                                         bà E-và

Gia đ́nh Abraham      AZAR                          TERAH                                    Cha của Abraham

                                    IBRAHIM                    ABRAHAM                             Ông Áp-ra-ham

                                    SARA                          SARAH                                   Vợ của Áp-ra-ham

ISHAAQ                     ISAAC                                    Con trai của Abraham và bà Sarah, tổ tiên Do Thái

                                    AGAR                         HAJAR                                    Vợ bé, đầy tớ của Abraham

                                    ISMAHIL                    ISMAEL                                  Con của Abraham và Agar, tổ tiên các giống dân Ả Rập                                                                                                                         (Ismael là vai anh của Isaac)

Gia Đ́nh Jesus           ISA                              JESUS                                     Chúa Giê-xu

                                    MYRIAM                    MARY                                     Đức bà Maria

                                    Yusuf                           Joseph                                      Thánh Giuse

                                    Zakariya                       Zakariah                                   Thánh Gio-a-Kim, cha của Gioan Baotixita

                                    Yahya                          John Baptist                              Thánh Gioan Baotixita (cậu họ của Giê-xu)

Các tiên tri Do Thái

cũng là các thiên sứ

 trong đạo Hồi:          

                                    Al-Yasa                       Elisha                           Tiên tri Ê-li-sa

                                    Dawood                       David                           Vua Thánh Đavít

                                    Dhulkiit                         Ezekiel

                                    Haroon                         Aaron                           Anh của Mai-sen

                                    Musa                            Moses                          Thánh Mai-sen

                                    Idriis                             Enoch  

                                    Luut                             Lot                               Ông Lot (cháu gọi Abraham bằng bác ruột)

                                    Nuh                              NOAH                         Ông No-e

                                    Sulayman                      Solomon                       Vua Slomon (con David)

                                    Yaquub                        Jacob                           Cha của 12 con trai, tổ tiên 12 bộ lạc Do Thái

                                    Yunus                           Jonah  

                                    Ayyoub                        Job      

Thánh Kinh                 Tawrah                         Torah/Old                    Kinh Thánh của đạoDo Thái

                                    Taurat                          Testament                     tức Cựu Ước của đạo Ki Tô

                                    Injil                               Gospel/New                 Phúc âm/Thánh Kinh Tân Ước

                                    Al-injil                          Testament        

                                    Qur'an                          Koran                          Thánh Kinh Hồi Giáo

Thiên thần,

ma quỉ Jibril               Jibreel                          Gabriel                         Thiên thần truyền tin

                                    Meekaeel                     Micheal                        Tổng lănh thiên thần Mi-ca-e

                                    Buraq                           Buraq                           Con ngựa đầu người có cánh đưa Mohammad về trời tại Jerusalem

                                    Shaitan / Iblis                Satan                            Quỉ Sa tăng

 

                    Ngoài ra, xin chú ư đến một số chi tiết sau đây:

            1. Một số đại danh từ trong các sách Thánh Kinh thường được viết theo cổ ngữ của tiếng Anh. Thí dụ:

            You được viết thành Thou

            Your được viết thành Thy...

            2. Các quá khứ phân từ, thay v́ viết là ED lại được viết thành TH. Thí dụ

            - He opened                                       He openeth

            - He called                                          He calleth

            - You will                                             Thou shalt

            - You have                                          Thou hast

            3. Các kinh Koran Anh ngữ thường đánh số các chương (sura/chapter) bằng số La Mă ở góc trái trên đầu trang sách. Thí dụ: Sura XXXVII: chương 37, Sura CVIII chương 108, LXXIX: chương 79 v.v...

            Khi tra cứu một câu trong kinh Koran, thí dụ:

            "Muhammad is not the father of any of your men but he is the Apostle of Allah and the last of the prophets.  Koran 33:40". Xin nhớ số ghi trước là số chương (sura/chapter) số ghi sau là câu thơ (verse). Vậy trước hết xin hăy t́m chương 33 sau đó t́m câu thơ số 40 trong chương này, quí vị sẽ gặp đúng câu thơ được trích dẫn.

            Khi đọc các sách về đạo Hồi, chúng ta thường gặp những câu trích dẫn từ kinh Koran, nếu có sẵn một cuốn Koran trong tay để kiểm chứng tính chính xác của sự trích dẫn và sự trung thực của người dịch, thiết tưởng cũng là một điều thích thú.

            Để kết thúc bài viết này, tôi xin mượn lời giới thiệu của nhà xuất bản Tahrike Tarsile Qur'. Ind. New York nói về kinh Koran: "Kinh Koran có khả năng đem lại cho những người ngoại giáo những điều bổ ích và mang lại tất cả mọi thứ cho các tín đồ Hồi Giáo". (The Qur'an offers at least something to non-believers and everything to believers).

 

                Charlie Nguyễn